Volg @InnovatiekringDementie op Facebook Volg @Dementie_info op Twitter RSS Kennisbank RSS News

Tips voor een betere nachtrust (overzichtsartikel)

Redactioneel - 20-02-2017

Wakker liggen 's nachts(Bijgewerkte versie september 2019)

Mensen met dementie kunnen slaapproblemen krijgen, lees in dit overzichtsartikel hoe dat komt en wat eraan te doen is. IDé zet in een overzichtsartikel alle moderne inzichten op een rij. De meeste tips voor een goede nachtrust zijn van toepassing op alle mensen, ook zonder dementie.

Slechter slapen door dementie 

Bij het ouder worden, verandert het slapen: vanaf 45 wordt een mens vaak wel een keer of wat wakker. En bij dementie komt daar bij dat de biologische klok in de hersenen - die slapen en waken aanstuurt - makkelijk ontregeld raakt. Mensen kunnen daardoor de neiging krijgen om overdag hazenslaapjes te doen en ’s nachts juist in de weer te gaan.

Medicatie 

Slaappillen zijn in de regel geen goede oplossing: de kwaliteit van de slaap is minder en op den duur werken ze niet meer. Daarnaast kunnen ze overdag doorwerken. Ouderen zijn extra gevoelig voor de versuffende stoffen in deze medicijnen. Slaappillen geven bij hen verhoogd valrisico. Jaarlijks worden 7.000 ouderen in het ziekenhuis ogenomen vanwege een ernstige val, en slaapmedicatie is daarbij de belangrijkste oorzaak.

Melatonine-pillen bevatten het natuurlijke slaaphormoon melatonine, maar zijn evenmin ongevaarlijk, zo waarschuwen wetenschappers. Melatoninepillen kunnen helpen om het slaapritme te beïnvloeden. Niet om beter te slapen. Bij onjuist gebruik kunnen melatoninepillen een averechts effect hebben, en bij ouderen verhoogd valrisico geven.  De dosering en het tijdstip van inname luisteren nauwen dat kan het best onder doktersbegeleiding. 

Gelukkig zijn er tal van veilige gezonde alternatieven!

Wat kun je doen voor een gezonde slaap bij dementie? 

Er is niet één ding dat je kunt doen voor een goede nachtrust: het gaat om een hele set. Het komt erop neer dat je ervoor zorgt dat iemand:

  1. tegen bedtijd moe is, en ontspannen genoeg om te kunnen slapen;
  2. ’s nachts niet onnodig wakker (gehouden) wordt door stress of ongemak.

Hieronder de aandachtpunten voor overdag, ‘s avonds en de nacht.

Overdag

  • Zorg voor voldoende activiteiten, afgewisseld met rustmomenten.
  • Een dutje tussen de middag is prima, maar voorkom suffen en slapen overdag. 
  • Zorg voor voldoende daglicht, dat remt de aanmaak van het slaaphormoon overdag. Daglicht is bovendien belangrijk voor een goede stemming. Maak elke dag een wandeling in de buitenlucht. En zet de tafel of fauteuil vlak bij het raam. Als extra ondersteuning zijn er speciale daglichtlampen.  Zie ook dit artikel en dit filmpje
  • Wees voorzichtig met cafeïne. Niet iedereen is er even gevoelig voor, maar cafeïne is een licht stimulerende stof. Neem het zekere voor het onzekere en drink na 14:00 uur alleen nog cafeïnevrije dranken.

Avond

  • Wees actief, maar voorkom drukte en stress.
  • Zorg ervoor dat iemand in de nacht niet wakker kan worden door een lege maag of een volle blaas; wees dus matig met drinken en geef vlak voor het slapen gaan wel nog wat goede calorieën zoals fruit of noten.
  • Voorkom wakker worden door pijn. Mensen met dementie kunnen die vaak zelf niet meer goed aangeven, wees dus alert. 
  • Zorg voor vaste bedtijden. Iedereen heeft eigen voorkeurstijden, sluit daarbij aan en houdt die vast.
  • Vaste gewoontes rond het naar bed gaan helpen om makkelijker in te slapen.

Nacht

  • Zorg voor voldoende comfort: is de breedte van het bed goed? En de hardheid van het matras? Mensen hebben verschillende voorkeuren.
  • Voelt iemand zich veilig in bed? Voelt het misschien beter als één bedkant tegen de muur staat? Is de vrije kant dan de uitstapkant die iemand gewend is?
  • Voelt iemand zich geborgen in bed? Misschien fijn om tegen een groot kussen aan te liggen? Of graag een zwaardere deken?
  • Is de temperatuur van de slaapkamer en het bed goed? Heeft iemand misschien graag meer frisse lucht? 
  • Is de kamer donker genoeg of moet er juist een lampje aan?
  • Is de kamer stil genoeg, of vindt iemand juist geluid of een muziekje prettig?
  • Wakker worden en de slaap niet kunnen hervatten? Dan is het vaak goed om even op te staan. Dat geldt voor iedereen: als je er even uit bent geweest is het vaak lekker om daarna weer naar je bed terug te gaan en de slaap te hervatten. Voor mensen met dementie is het wel belangrijk dat iemand anders even aandacht geeft. In sommige verpleeghuizen doen de zorgmedewerkers in de nachtdienst soms hun pyjama of ochtendjas aan, om bewoners die wakker worden er op een natuurlijke manier te laten zien dat het nacht is.

Tot slot is het belangrijk om reëel te zijn over de lengte van de slaap. Een nacht van 8 uur is voor de meeste ouderen al echt lang! 

Hulpmiddelen in de nacht

Breder bed

De meeste volwassenen slapen thuis in een tweepersoonsbed. De overstap naar een eenpersoonsbed kan zeer oncomfortabel en onveilig voelen. Daarbij: een eenpersoonsbed geeft ook groter risico om eruit te rollen. De makkelijkste oplossing is het behoud een tweepersoonsbed of ‘twijfelaar’ (op seniorenhoogte om uit bed stappen te vergemakkelijken). Mocht iemand op bed verzorgd moeten worden, en moet het bed daarom in hoogte verstelbaar zijn, dan is er het ‘Duobed’ dat je vastklikt aan een verpleegbed en er ook makkelijk af kunt halen. Het is ontwikkeld om in het verpleeghuis partners met elkaar te laten slapen. Op dit moment kost het Duobed nog € 1000, maar bij grotere oplages zal het vast goedkoper kunnen worden.

Extra laag bed

Met een verpleegbed dat instelbaar is tot heel laag op de grond, bezeert iemand zich niet of minder als hij uit bed rolt. Maar als je vanaf die lage positie wilt opstaan kan er juist extra kans ontstaan op vallen en letsel. 

Bedhekken en bewegingssensoren

Volledige bedhekken worden vaak ingezet om te voorkomen dat iemand uit bed rolt, of om te voorkomen dat iemand onbewaakt opstaat. Voor mensen met dementie betreft het echter een vrijheidsbeperking en als ze over zo’n bedhek heen klimmen of erin beklemd raken, kan dit tot ernstig letsel leiden. Halve bedhekken in combinatie met een bewegingssensor is vaak een betere oplossing.  Plaats het bed aan een zijde tegen de muur, en plaats aan de vertrouwde uitstapkant een half bedhek (eventueel één aan de hoofdzijde en één aan de voetzijde, met in het midden uitstapruimte). Halve bedhekken voorkomen uit bed rollen net zo goed als een volledig bedhek en geven bovendien steun bij het opstaan. Een daarbij geplaatste vloersensor geeft een signaal als iemand uit bed komt, zodat er assistentie geboden kan worden. Een moderne variant is de sensor in het matras; deze registreert het als de druk uit het matras verandert of wegvalt en laat dus zien als iemand uit bed aan het gaan is en weer in bed terug is.  

Ligorthese

Bij gevorderde dementie kunnen mensen de neiging krijgen om bewegingsloos te worden en daardoor lichamelijk te verkrampen. Dat vastzitten van gewrichten of lichaamsdelen (‘contracturen’) is pijnlijk. Contracturen kunnen zoveel mogelijk worden voorkomen door iemand te helpen om overdag in beweging te blijven. In bed kunnen ‘ligorthesen’ helpen voor een goede houding en het bestrijden van pijn. De toepassing hiervan ligt op het vakgebied van ergotherapeuten.

Slaaprobot Somnox

De Somnox is een knuffelkussen dat rustig in- en uitademt. Het is sinds eind 2017 op de markt, en nog niet uitgetest bij mensen met dementie. Het idee van het knuffelkussen is dat de gebruiker de rustige ademhaling van het kussen onbewust aanpast, waardoor hij ontspant en makkelijker inslaapt en doorslaapt. Als extra’s heeft de Somnox een rustgevend muziekje en een nachtlampje. Beide opties kunnen aan- en uitgezet worden.

Ballendeken / verzwaringsdeken 

Dit is een deken die gevuld is met ballen of korrels. Deze deken kan een rustgevende werking hebben en een gevoel van geborgenheid geven. Hij omsluit het lichaam en zorgt ervoor dat je je eigen lichaam goed gewaar bent; lichaamsbeleving kan bij dementie verzwakken. Voor mensen die het snel warm hebben, kan een volledige deken onprettig zijn. Er zijn ook ballendekens die alleen de benen bedekken. Dekens kunnen gevuld zijn met geluidsarme plastic ballen (totaalgewicht 6 à 7 kg) of met polystyreenkorrels (4 kg).

Voor andere hulpmiddelen: zie de Alternatievenbundel van Vilans

Psychologische oorzaken 

 

Bij nachtelijke onrust kunnen ook psychologische oorzaken een rol spelen, zoals niet meer weten waar je bent als je midden in de nacht wakker wordt en daar bang door worden. In onderstaand filmpje van het Trimbosinstituut wordt hier meer over verteld en over hoe hier mee om te gaan.

Deel deze pagina